Ocaleni przez deportację : Represje sowieckie na Kresach wschodnich i w krajach bałtyckich w latach 1939-1941

 

W skutek podpisanego Paktu Ribbentrop Mołotow we wrześniu 1939 roku, między ministrami spraw zagranicznych III Rzeszy i ZSRR, Związek Radziecki anektował wschodnie terytoria Polski (Zachodnią Ukrainę i Zachodnią Białoruś), a w lipcu 1940 roku trzy kraje bałtyckie.

 

Elita polityczna, ekonomiczna i wojskowa o różnej „przynależności narodowej“ (w rozumieniu radzieckiego kryterium przynależności etnicznej w znaczeniu „narodowości“) oraz osadnicy zamieszkujący określone terytoria ( Polacy, Żydzi, Ukraińcy Litwini, Łotysze, Estończycy, Polacy, Białorusini), zostali aresztowani i skazani na ciężkie roboty w sowieckich obozach pracy lub zostali zesłani na przymusowe osiedlenie do określonych rejonów Syberii i Azji Centralnej i pozbawieni prawa ich opuszczania.

W latach 1939-1941 na polskich ziemiach wschodnich, Sowieci aresztowali i skazali na przymusowe roboty 107 140 osób, w tym 23 590 pochodzenia żydowskiego. Jednocześnie przeprowadzono cztery masowe deportacje, które miały na celu swojego rodzaju oczyszczanie ziem wschodnich z tzw. elementów niepożądanych w ściśle określonym celu.

 

 

 

Pierwsza masowa deportacja miała miejsce w lutym 1940 r. i objęła osadników wojskowych, byłych oficerów Wojska Polskiego, byłych kombatantów pierwszej wojny światowej lub uczestników wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r., którym rząd polski przyznał ziemie w celu strategicznym wzmocnienia obecności polskiej w rejonach przygranicznych (tzw. cywilni koloniści). Wśród 140 tysięcy deportowanych były również osoby należące do innych kategorii społecznych: rolnicy i byli pracownicy służb leśnych.

Druga i trzecia deportacja w kwietniu i w czerwcu 1940 r. objęła zwłaszcza Polaków pochodzenia żydowskiego. Przeprowadzona w kwietniu akcja przymusowych przesiedleń objęła przede wszystkim wysokich urzędników byłego polskiego aparatu państwowego (policjantów, żandarmów, strażników więziennych, urzędników państwowych), byłych obszarników i fabrykantów, rzemieślników, kupców) oraz członków rodzin represjonowanych. W czerwcu 1940 r. przeprowadzono deportację uchodźców wojennych, dla których Sowieci stworzyli specjalną kategorię „ specjalni przesiedleńcy bieżeńcy“.

Do tej kategorii przesiedleńców zaliczano rzeszę uchodźców, którzy w obawie przed prześladowaniami z województw zachodnich okupowanych przez Niemców trafili na ziemie wschodnie, ale wkrótce potem w obawie, że nie będą mogli wrócić do Polski, gdzie zostały ich rodziny, odmówili przyjęcia obywatelstwa radzieckiego. Natomiast Komisja radziecko-niemiecka nie pozwoliła im na powrót do zachodniej Polski w ramach akcji wymiany ludności z III Rzeszą.

Z jednej strony docierały informacje na temat brutalnego traktowania ludności przez agentów NKWD podczas pierwszych deportacji, z drugiej wiadomo też było czym groziła odmowa paszportyzacji, czyli przyjęcia obywatelstwa ZSRR. Te wszystkie czynniki spowodowały, że uchodźcy zapisywali się na tzw. listę przesiedleńczą. Jeden ze świadków pisze, że „niektórzy nawet byli zdecydowani, żeby przejść przez granicę na stronę niemiecką. Faktem jest, że naziści przetrzymywali Żydów w gettach, ale nie mieli do dyspozycji Syberii. Wśród Żydów byli tacy, którzy sądzili, że z dwojga złego (piece krematoryjne jeszcze wtedy nie istniały) wybierają mniejsze zło, bo nie byli w stanie wyobrazić sobie Syberii, gdy tymczasem to właśnie Syberia okazała się tym mniejszym złem. 

Osoby, które nie uzyskały zezwolenia od Niemców na powrót do zachodniej Polski zostały wywiezione przez Sowietów. 80% z 77 000 rzeszy zesłanych w ramach trzeciej deportacji w czerwcu 1940 r. stanowili Żydzi.

Czwarta i ostatnia akcja wywózek w czerwcu 1941 r. objęła już nie tylko ziemie wschodnie Polski, ale również trzy kraje bałtyckie oraz Mołdawię (anektowaną w sierpniu 1940 r.). Celem jej było „oczyszczenie“ tych terenów – zgodnie z językiem dekretów propagandy sowieckiej - z wrogich ustrojowi elementów antyradzieckich – stanowiących zagrożenie dla społeczeństwa oraz z przestępców. Akcja ta objęła dziesięć kategorii osób, które zostały podzielone na tych, którzy mają być aresztowani i skazani na przymusowe roboty oraz na tych, którzy mają być zesłani na przymusowe osiedlenie w specjalnych osadach. Aktywni działacze kontrrewolucyjnych i nacjonalistycznych ugrupowań, byli oficerowie policji, żandarmi, strażnicy więzienni, wysocy urzędnicy państwowi oraz byli oficerowie posiadający kompromitujące dokumenty, obszarnicy, właściciele ziemscy, fabrykanci i przedsiębiorcy i wreszcie przestępcy mieli być skazani na karę od 5 do 8 lat przymusowych robót, a ich mienie podlegało konfiskacie. Po odbyciu kary byli skazani na kolejne 20 lat zesłania w głąb oddalonych rejonów ZSRR. Członkowie rodzin osób należących do tej kategorii oraz uchodźcy niemieccy, którzy mieli wrócić do Niemiec, a którzy odmówili przesiedlenia i byli podejrzani o działalność antyradziecką w oparciu o dowody lub na których ciążyło podejrzenie kontaktów z obcym kontrwywiadem, mieli być skazani na 20 lat zsyłki do specjalnych osad a ich mienie podlegało konfiskacie.

Marta Craveri